Omschrijving
De voormalige Evangelisch-Lutherse kerk van Wildervank-Veendam is een historisch kerkgebouw met een rijke geschiedenis die teruggaat tot de beginperiode van de Groninger veenkoloniën. De kerk met bijgebouwen is een gemeentelijk monument.
De geschiedenis van de kerk hangt direct samen met de ontginning van het veengebied rond Wildervank. In 1647 begon Adriaan Geerts Wildervanck met de vervening van het gebied. Hiervoor werden veel arbeiders uit Oost-Friesland (Duitsland) aangetrokken. Een aanzienlijk deel van hen was luthers. Aanvankelijk kwamen de Lutheranen samen in huizen en schuren. Rond 1686 kreeg de gemeenschap ondersteuning van predikant Christoph Griesopf uit Sappemeer. In 1700 werd op de huidige locatie een eerste kerkgebouw opgericht.
Bouw en uitbreidingen
De oorspronkelijke kerk uit 1700 bleek later te klein. Rond 1760 werd de kerk grotendeels vernieuwd en uitgebreid. Tot ongeveer die tijd werden de diensten grotendeels in het Duits gehouden, vanwege de Oost-Friese afkomst van veel gemeenteleden. Daarna schakelde men geleidelijk over op Nederlands.
In de loop van de tijd veranderde het gebouw meerdere keren:
• In 1911 kreeg de kerk een gepleisterde buitenkant en een torentje.
• In 1928 volgde opnieuw een verbouwing met het huidige portaal.
• Rond 1970 werd het interieur sterk gemoderniseerd, waarbij veel historische elementen verdwenen.
Bijzondere kenmerken
Een opvallend detail is de zwaan op de kerk. Dat is een typisch Luthers symbool. De zwaan verwijst naar de hervormer Johannes Hus en werd later verbonden met Maarten Luther. Ook had de kerk een historisch orgel, gebouwd door Roelf Meijer uit Veendam in 1871. Tussen 1950 en 1960 werden glas-in-loodramen geplaatst, ontworpen door dominee-kunstenaar ds. Pieter Kok.
Huidige situatie
De Lutherse gemeente werd steeds kleiner en werkte later samen met andere protestantse gemeenten in Oost-Groningen. Het kerkgebouw werd uiteindelijk in 2019 verkocht en is niet meer als kerk in gebruik. Het gebouw geldt als belangrijk historisch erfgoed van Wildervank.
Het object aan Sportterreinstraat 6 heeft de status van gemeentelijk monument binnen de gemeente Veendam. Het is dus géén rijksmonument, maar wel lokaal beschermd vanwege de cultuurhistorische en architectonische waarde.
Monumentgegevens
• Object: voormalige Evangelisch-Lutherse kerk
• Adres: Sportterreinstraat 6, 9648 CB Wildervank
• Monumenttype: Gemeentelijk monument
• Monumentnummer: 1000097900
• Gemeente: Veendam
Waarom het monumentaal is
De bescherming hangt vooral samen met:
• de zeer vroege Lutherse aanwezigheid in de Groninger Veenkoloniën,
• de oorsprong van het kerkgebouw uit circa 1700,
• de uitbreidingen uit 1760,
• de bijzondere rol van Oost-Friese (Duitse) arbeiders in de ontstaansgeschiedenis van Wildervank,
• en de stedenbouwkundige ligging tussen de historische diepen.
Wat betekent “gemeentelijk monument”?
Dat betekent onder andere:
• de gemeente het exterieur en soms delen van het interieur beschermt;
• verbouwingen vergunningplichtig kunnen zijn;
• sloop sterk beperkt is;
• restauratie vaak in overleg met monumentenzorg moet gebeuren;
• er soms subsidie- of financieringsmogelijkheden zijn voor onderhoud.
wat zijn de beperkingen en kansen die de monumentenstatus geeft voor herontwikkeling en wonen. De gemeentelijke monumentstatus heeft zowel beperkingen als interessante kansen voor herontwikkeling, bijvoorbeeld naar wonen, ateliers of een combinatie daarvan.
Belangrijkste beperkingen
1. Vergunningplicht bij wijzigingen
Bij een gemeentelijk monument mag je niet zomaar:
• gevels wijzigen,
• kozijnen vervangen,
• dakvorm aanpassen,
• historische onderdelen verwijderen,
• aanbouwen plaatsen,
• of constructieve wijzigingen doen.
Daarvoor is meestal een omgevingsvergunning nodig waarbij de monumentencommissie van de gemeente Veendam meekijkt.
2. Behoud van karakteristieke onderdelen
De gemeente zal vooral letten op:
• de hoofdvorm van de kerk,
• kapconstructie,
• gevelindeling,
• eventuele oude ramen of ornamenten,
• de herkenbaarheid als kerkgebouw,
• en soms waardevolle interieurelementen.
Bij kerken is vaak juist de “ruimtelijke beleving” belangrijk. Dat betekent dat volledige verdiepingsvloeren of kleine compartimenten soms lastig liggen.
3. Hogere verbouwkosten
Monumenten vragen vaak:
• specialistische aannemers,
• traditionele materialen,
• maatwerk kozijnen,
• aangepaste isolatie-oplossingen,
• en extra onderzoek.
Dat maakt herontwikkeling doorgaans duurder dan bij een regulier pand.
4. Duurzaamheid is ingewikkelder
Bijvoorbeeld:
• zonnepanelen kunnen beperkt worden,
• buitenisolatie mag vaak niet,
• HR++ glas is soms lastig,
• ventilatie en warmtepompen vragen maatwerk.
Toch is tegenwoordig meer mogelijk dan vroeger, mits zorgvuldig geïntegreerd.
________________________________________
Kansen van de monumentstatus
1. Zeer karaktervol wonen
Kerken zijn populair voor bijzondere woonconcepten:
• loftwoningen,
• atelierwoningen,
• split-level woningen,
• live/work-concepten,
• tiny appartementen in een historisch casco.
De hoge plafonds, grote ramen en open ruimte zijn uniek.
2. Gemeente werkt vaak mee aan behoud
Gemeenten zien liever:
• herbestemming mét behoud,
dan:
• leegstand of verval.
Daardoor is er bij goede plannen bestuurlijke bereidheid om mee te denken.
3. Subsidies en fiscale voordelen
Afhankelijk van gebruik en eigendom kunnen er mogelijkheden zijn voor:
• restauratiesubsidies,
• laagrentende monumentenleningen,
• provinciale erfgoedsubsidies,
• duurzaamheidsregelingen voor monumenten.
Bij gemeentelijke monumenten zijn die mogelijkheden beperkter dan bij rijksmonumenten, maar in Groningen bestaan regelmatig erfgoedfondsen.
4. Hogere uitstraling en marktwaarde
Bij succesvolle herontwikkeling ontstaat vaak:
• onderscheidend vastgoed,
• hogere belevingswaarde,
• aantrekkingskracht voor recreatie of cultuur,
• en soms hogere verkoopwaarde per m² dan standaard woningen.
5. Combinatiefuncties mogelijk
Bij voormalige kerken staan gemeenten soms open voor:
• wonen + galerie,
• wonen + kantoor,
• bed & breakfast,
• culturele functies,
• kleinschalige horeca,
• evenementenruimte.
Dat hangt af van het bestemmingsplan.
________________________________________
Specifiek voor Sportterreinstraat 6
Bij deze kerk zijn waarschijnlijk vooral belangrijk:
• behoud van de gevelmassa,
• herkenbaarheid van het kerkvolume,
• behoud van de historische ligging,
• en mogelijk bescherming van enkele interieuronderdelen.
Omdat het gebouw al buiten gebruik is als kerk, ligt herbestemming meestal planologisch makkelijker dan bij een actief kerkgebouw.
De grootste kans zit waarschijnlijk in:
• een exclusieve woonfunctie,
• gecombineerd met werk/atelier/cultuur,
• waarbij de hoofdruimte grotendeels intact blijft.
Let op: De bestemmingswijziging is nog niet gerealiseerd en de procedure daartoe zal door koper opgestart moeten worden.
